فصل اول: مبانی سلولی و طبقه‌بندی میکروارگانیسم‌ها

۱.۱. دنیای میکروبی و اهمیت آن در پرستاری

میکروارگانیسم‌ها موجوداتی هستند که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شوند اما نقش تعیین‌کننده‌ای در سلامت و بیماری انسان دارند. برای پرستاران، شناخت این موجودات از دو جنبه حیاتی است: نخست، شناخت نقش آن‌ها در ایجاد بیماری‌های عفونی (Pathogenesis) و دوم، درک نقش فلور میکروبی نرمال در حفظ سلامت و چگونگی تبدیل شدن آن‌ها به عوامل بیماری‌زا در شرایط فرصت‌طلب (Opportunistic).

طبقه‌بندی موجودات زنده در میکروب‌شناسی پزشکی به گروه‌های اصلی زیر تقسیم می‌شود:

• باکتری‌ها (Bacteria): پروکاریوت‌های تک‌سلولی که فاقد هسته حقیقی و اندامک‌های غشادار هستند. دیواره سلولی آن‌ها حاوی پپتیدوگلیکان است که هدف بسیاری از آنتی‌بیوتیک‌هاست.
• ویروس‌ها (Viruses): انگل‌های درون‌سلولی اجباری که فاقد ساختار سلولی بوده و برای تکثیر به ماشینری سلول میزبان وابسته‌اند. آن‌ها حاوی DNA یا RNA هستند اما هرگز هر دو را با هم ندارند.
• قارچ‌ها (Fungi): یوکاریوت‌هایی که می‌توانند تک‌سلولی (مخمر) یا چندسلولی (کپک) باشند. دیواره آن‌ها حاوی کیتین است.
• انگل‌ها (Parasites): شامل تک‌یاخته‌ها (Protozoa) و کرم‌ها (Helminths) که چرخه زندگی پیچیده‌ای دارند.1

۱.۲. ساختار سلول باکتری و اهداف آنتی‌بیوتیکی

شناخت دقیق ساختار باکتری برای درک چگونگی عملکرد آنتی‌بیوتیک‌ها و مکانیسم‌های دفاعی باکتری ضروری است. پرستار باید بداند چرا یک دارو تجویز می‌شود و چه عوارضی ممکن است ایجاد کند.

دیواره سلولی (Cell Wall) و رنگ‌آمیزی گرم

دیواره سلولی مهم‌ترین ساختار در باکتری‌هاست که شکل باکتری را حفظ کرده و از آن در برابر فشار اسمزی محافظت می‌کند. بر اساس ساختار این دیواره، باکتری‌ها با رنگ‌آمیزی گرم (Gram Stain) به دو گروه تقسیم می‌شوند. این تقسیم‌بندی در انتخاب آنتی‌بیوتیک در اورژانس و بخش‌های ویژه حیاتی است.4

• باکتری‌های گرم مثبت (Gram-Positive): دارای دیواره‌ای ضخیم متشکل از لایه‌های متعدد پپتیدوگلیکان و اسید تیکوئیک هستند. این باکتری‌ها رنگ بنفش کریستال ویوله را در خود نگه می‌دارند.
  • مثال بالینی: Staphylococcus aureus (عامل عفونت زخم)، Streptococcus pneumoniae (عامل ذات‌الریه).
  • حساسیت دارویی: معمولاً به پنی‌سیلین‌ها و سفالوسپورین‌ها حساس‌ترند، مگر آنکه آنزیم‌های تجزیه‌کننده (بتالاکتاماز) تولید کنند.
• باکتری‌های گرم منفی (Gram-Negative): دارای دیواره‌ای پیچیده‌تر با یک لایه نازک پپتیدوگلیکان و یک غشای خارجی (Outer Membrane) هستند. غشای خارجی حاوی لیپوپلی‌ساکارید (LPS) یا اندوتوکسین است. این باکتری‌ها رنگ صورتی سافرانین را می‌گیرند.
  • اهمیت پرستاری: اندوتوکسین (Lipid A) موجود در دیواره گرم منفی‌ها عامل اصلی شوک سپتیک (Septic Shock) است. هنگام درمان باکتریمی گرم منفی با آنتی‌بیوتیک‌های قوی، لیز شدن ناگهانی باکتری‌ها می‌تواند باعث آزادسازی حجم زیادی توکسین و افت شدید فشار خون بیمار شود. پرستار باید در ساعات اولیه شروع آنتی‌بیوتیک، علائم حیاتی بیمار را به دقت پایش کند.4
  • مثال بالینی: Escherichia coli (عفونت ادراری)، Pseudomonas aeruginosa (عفونت‌های سوختگی).

سایر اجزای ساختاری و اهمیت بالینی

• کپسول (Capsule): لایه‌ای ژلاتینی که باکتری را می‌پوشاند و از بلعیده شدن توسط گلبول‌های سفید (فاگوسیتوز) جلوگیری می‌کند. باکتری‌های کپسول‌دار (مثل پنوموکوک و مننگوکوک) به شدت بیماری‌زا هستند. واکسن‌های مهمی مانند واکسن “پرونار” علیه کپسول این باکتری‌ها ساخته شده‌اند.
• تاژک (Flagella): اندام حرکتی باکتری که باعث گسترش عفونت (مثلاً صعود باکتری از مثانه به کلیه در عفونت ادراری) می‌شود.
• پیلای (Pili) یا فیمبریه: زوائدی برای اتصال باکتری به سطح مخاطی میزبان. اتصال محکم E. coli به دیواره مثانه توسط پیلای صورت می‌گیرد و شستشوی طبیعی با ادرار را بی‌اثر می‌کند.
• اسپور (Spore): فرم خفته و بسیار مقاوم باکتری که در شرایط نامساعد (خشکی، حرارت) تشکیل می‌شود. اسپورها به الکل و مواد ضدعفونی‌کننده معمولی مقاوم‌اند.

هشدار پرستاری: باکتری‌های Clostridium (عامل کزاز، بوتولیسم و گانگرن) و Bacillus (عامل سیاه‌زخم) اسپور تولید می‌کنند. برای نابودی اسپورها بر روی ابزار جراحی، استفاده از اتوکلاو الزامی است و جوشاندن ساده کافی نیست.6

فصل دوم: فیزیولوژی رشد و کنترل میکروارگانیسم‌ها

۲.۱. منحنی رشد باکتری و زمان‌بندی درمان

باکتری‌ها در محیط کشت یا بدن انسان از یک الگوی رشد مشخص پیروی می‌کنند که درک آن برای زمان‌بندی دوزهای آنتی‌بیوتیک (Antibiotic Dosing) توسط پرستاران مهم است:

• فاز تأخیری (Lag Phase): باکتری در حال تطبیق با محیط است.
• فاز لگاریتمی (Log Phase): رشد و تکثیر سریع باکتری. در این مرحله باکتری‌ها بیشترین حساسیت را به آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند پنی‌سیلین دارند که بر دیواره سلولی اثر می‌گذارند.
• فاز سکون (Stationary Phase): تمام شدن مواد مغذی و تجمع مواد سمی؛ تعداد باکتری‌های جدید با مرگ‌ومیر برابر است.
• فاز مرگ (Death Phase): مرگ سلول‌ها بیشتر از تکثیر می‌شود.

کاربرد بالینی: آنتی‌بیوتیک‌ها باید در فواصل زمانی منظم (مثلاً هر 8 ساعت) تجویز شوند تا غلظت دارو در خون همواره در سطحی باشد که بتواند باکتری‌های در حال تکثیر (فاز لگاریتمی) را مهار کند. تأخیر در تزریق دارو باعث می‌شود باکتری‌ها فرصت بازسازی پیدا کنند و مقاومت دارویی ایجاد شود.4

۲.۲. استریلیزاسیون و ضدعفونی: اصول حیاتی اتاق عمل و بخش

یکی از مهم‌ترین مهارت‌های پرستاری، انتخاب روش مناسب برای پاکسازی ابزار و محیط است. اشتباه در این مرحله می‌تواند منجر به فاجعه عفونی شود.

تعاریف کلیدی

• استریلیزاسیون (Sterilization / سترون‌سازی): فرآیندی مطلق که طی آن کلیه میکروارگانیسم‌ها شامل باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها و اسپورها از بین می‌روند. هیچ درجه‌بندی‌ای وجود ندارد؛ یک وسیله یا استریل است یا نیست.6
• ضدعفونی (Disinfection / گندزدایی): فرآیندی که طی آن اکثر میکروب‌های بیماری‌زا حذف می‌شوند اما لزوماً اسپورها از بین نمی‌روند. این فرآیند روی اشیاء بی‌جان انجام می‌شود.
• آنتی‌سپتیک (Antiseptic): مواد ضدعفونی‌کننده‌ای که برای بافت زنده (پوست و مخاط) ایمن هستند (مانند الکل ۷۰٪، بتادین، کلرهگزیدین).8

طبقه‌بندی اسپالدینگ (Spaulding Classification) برای انتخاب روش

پرستاران باید بر اساس ریسک عفونت، سطح تمیزسازی را انتخاب کنند:

روش‌های فیزیکی و شیمیایی کنترل عفونت

• اتوکلاو (Autoclave): استاندارد طلایی استریلیزاسیون با استفاده از بخار آب تحت فشار. شرایط معمول: ۱۲۱ درجه سانتی‌گراد، فشار ۱۵ پوند بر اینچ مربع (psi) به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه. این روش برای پانسمان‌ها، گان‌ها و ابزار فلزی استفاده می‌شود. پرستاران باید با استفاده از اندیکاتورهای شیمیایی (چسب اتوکلاو) و بیولوژیکی از صحت عملکرد دستگاه مطمئن شوند.6
• فور (Dry Heat): حرارت خشک (۱۶۰-۱۸۰ درجه سانتی‌گراد به مدت ۲ ساعت). برای وسایل شیشه‌ای و نوک‌تیز که بخار ممکن است آن‌ها را کند کند یا زنگ بزند، مناسب است.7
• پرتو UV: برای ضدعفونی هوای اتاق عمل یا اتاق‌های ایزوله استفاده می‌شود، اما قدرت نفوذ پایینی دارد و فقط سطوح مستقیم را پاک می‌کند.

فصل سوم: ایمنی‌شناسی (Immunology) برای پرستاران

سیستم ایمنی مکانیسم دفاعی بدن در برابر عفونت است. پرستار باید با مفاهیم پایه‌ای ایمونولوژی آشنا باشد تا بتواند پاسخ‌های بدن به عفونت (تب، التهاب) را تفسیر کند و اصول واکسیناسیون را درک نماید.

۳.۱. ایمنی ذاتی در برابر اکتسابی

• ایمنی ذاتی (Innate Immunity): خط اول دفاعی که غیرختصاصی است. شامل پوست سالم (مهم‌ترین سد دفاعی)، اسید معده، آنزیم لیزوزیم در اشک و سلول‌های بیگانه‌خوار (نوتروفیل‌ها و ماکروفاژها) است. هرگونه آسیب به پوست (مانند زخم بستر، محل ورود آنژیوکت) این سد را می‌شکند و بیمار را در معرض عفونت قرار می‌دهد.4
• ایمنی اکتسابی (Adaptive Immunity): پاسخ اختصاصی که با تأخیر ایجاد می‌شود اما دارای حافظه است. شامل لنفوسیت‌های T (ایمنی سلولی) و لنفوسیت‌های B (تولید آنتی‌بادی/ایمنی هومورال) می‌باشد.

۳.۲. آنتی‌بادی‌ها و تفسیر سرولوژی

پرستاران در تفسیر آزمایش‌های سرولوژی با انواع ایمونوگلوبولین‌ها (Ig) سروکار دارند:

• IgM: اولین آنتی‌بادی که در پاسخ به عفونت تولید می‌شود. وجود IgM بالا در خون نشانه عفونت حاد و تازه است.
• IgG: دیرتر تولید می‌شود اما ماندگار است. وجود IgG نشانه عفونت قدیمی، بهبودی یا واکسیناسیون است و ایمنی طولانی‌مدت ایجاد می‌کند. IgG تنها آنتی‌بادی است که از جفت عبور کرده و به جنین می‌رسد.
• IgA: در ترشحات مخاطی (بزاق، شیر مادر، اشک) وجود دارد و از سطوح مخاطی محافظت می‌کند.
• IgE: در واکنش‌های آلرژیک و عفونت‌های انگلی افزایش می‌یابد. در شوک آنافیلاکسی (مثلاً حساسیت به پنی‌سیلین)، IgE نقش اصلی را دارد.4

۳.۳. واکسیناسیون (Vaccination)

واکسیناسیون القای ایمنی فعال اکتسابی است. پرستاران مسئولیت اصلی زنجیره سرد (Cold Chain) و تزریق واکسن را بر عهده دارند.

• واکسن‌های زنده ضعیف‌شده: (مانند MMR، آبله‌مرغان، BCG). ایمنی قوی ایجاد می‌کنند اما در بیماران دچار نقص ایمنی (ایدز، سرطان) و زنان باردار ممنوع هستند.
• واکسن‌های غیرفعال (کشته‌شده): (مانند آنفولانزا، هپاتیت A). ایمن هستند اما نیاز به دوزهای یادآور (Booster) دارند.
• توکسوئیدها: سم خنثی‌شده باکتری (مانند کزاز و دیفتری).

فصل چهارم: باکتری‌شناسی سیستماتیک و مراقبت‌های پرستاری

در این فصل، باکتری‌های مهم بیماری‌زا در ایران و بیمارستان‌های کشور با تمرکز بر مراقبت‌های پرستاری بررسی می‌شوند.

۴.۱. کوکسی‌های گرم مثبت: استافیلوکوک و استرپتوکوک

استافیلوکوکوس اورئوس (Staphylococcus aureus)

این باکتری ساکن طبیعی پوست و بینی درصدی از افراد جامعه است، اما عامل اصلی عفونت‌های بیمارستانی، زخم‌های جراحی و عفونت خون است.

بیماری‌زایی: تولید آنزیم کواگولاز (لخته‌کننده پلاسما) و توکسین‌هایی که باعث سندرم شوک سمی (TSS) و مسمومیت غذایی می‌شوند.

تهدید بزرگ: MRSA (استافیلوکوک مقاوم به متی‌سیلین): سویه‌ای که به پنی‌سیلین‌ها و سفالوسپورین‌ها مقاوم است و درمان آن بسیار دشوار می‌باشد.

طرح مراقبت پرستاری برای MRSA:

• ایزولاسیون تماسی (Contact Precaution): بیمار باید در اتاق ایزوله یا در کنار بیماران مشابه (Cohort) بستری شود. نصب تابلوی هشدار بر روی درب اتاق الزامی است.11
• بهداشت دست: شستشوی دست با آب و صابون یا استفاده از محلول‌های الکلی قبل و بعد از تماس با بیمار و محیط اطراف او، مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه است.
• پوشش حفاظتی (PPE): استفاده از گان و دستکش هنگام ورود به اتاق و خارج کردن آن‌ها قبل از خروج.
• تجهیزات اختصاصی: وسایلی مانند گوشی پزشکی، کاف فشارسنج و دماسنج باید برای بیمار اختصاصی باشد و از اتاق خارج نشود مگر پس از ضدعفونی کامل.13
• مراقبت از زخم: پانسمان باید کاملاً بسته باشد تا از انتشار باکتری جلوگیری شود.

استرپتوکوکوس پیوژنز (گروه A)

بیماری‌زایی: عامل اصلی گلودرد چرکی (Pharyngitis)، مخملک، زردزخم و عفونت‌های مهاجم پوستی (Flesh-eating bacteria).

عوارض تأخیری: اگر گلودرد استرپتوکوکی درمان نشود، واکنش ایمنی بدن می‌تواند منجر به تب روماتیسمی (آسیب به دریچه‌های قلب) یا گلومرولونﻔریت (نارسایی کلیه) شود.

نقش پرستار: آموزش به والدین در مورد اهمیت تکمیل دوره ۱۰ روزه آنتی‌بیوتیک (معمولاً پنی‌سیلین یا آموکسی‌سیلین) حتی پس از بهبود ظاهری علائم، برای پیشگیری از تب روماتیسمی حیاتی است.15

۴.۲. باکتری‌های گرم منفی روده‌ای (انتروباکتریاسه)

اشریشیا کلی (E. coli)

شایع‌ترین باکتری فلور روده که عامل شماره یک عفونت‌های ادراری (UTI) در جامعه و بیمارستان است.

مراقبت‌های پرستاری در پیشگیری از عفونت ادراری وابسته به کاتتر (CAUTI):

• اندیکاسیون صحیح: سوند ادراری فقط زمانی تعبیه شود که واقعاً ضروری است و باید در اولین فرصت خارج گردد.
• تکنیک آسپتیک: تعبیه سوند باید با رعایت کامل اصول استریل (دستکش استریل، شان پرفوره، ژل استریل) انجام شود.17
• سیستم بسته: سیستم تخلیه ادرار باید همواره بسته بماند. جدا کردن لوله از کیسه ادرار خطر ورود باکتری را افزایش می‌دهد.
• پوزیشن کیسه: کیسه ادرار باید همیشه پایین‌تر از سطح مثانه باشد تا از برگشت ادرار (Reflux) جلوگیری شود. ادرار راکد محیط کشت عالی برای باکتری‌هاست.18
• بهداشت پرینه: شستشوی روزانه ناحیه پرینه با آب و صابون (نه مواد ضدعفونی‌کننده قوی) و تمیز کردن لوله کاتتر از سمت مجرا به پایین.20

۴.۳. باکتری‌های بیمارستانی مقاوم

سودوموناس آئروژینوزا (Pseudomonas aeruginosa)

باکتری گرم منفی که در محیط‌های مرطوب بیمارستان (سینک‌ها، دستگاه‌های بخور، ونتیلاتورها) رشد می‌کند. مشخصه آن تولید پیگمان‌های آبی-سبز (Pyocyanin) و بوی خاص شبیه انگور یا نان است.

بیماران در خطر: بیماران سوختگی، بیماران سیستیک فیبروزیس (CF) و بیماران متصل به دستگاه تنفس مصنوعی (VAP).

کنترل عفونت:

• رعایت سخت‌گیرانه بهداشت دست.
• استفاده از آب استریل برای شستشوی دستگاه‌های ساکشن و بخور.
• جداسازی بیماران مبتلا به سودوموناس در بخش‌های سوختگی.21

۴.۴. مایکوباکتریوم توبرکلوزیس (عامل سل)

سل (TB) یک بیماری عفونی مزمن است که عمدتاً ریه‌ها را درگیر می‌کند و در ایران اهمیت بهداشتی بالایی دارد.

ویژگی میکروبی: باکتری “اسید-فست” (Acid-Fast) که دیواره سلولی غنی از موم (مایکولیک اسید) دارد. این ساختار باعث مقاومت باکتری در برابر خشکی و بسیاری از ضدعفونی‌کننده‌ها می‌شود.

انتقال: از طریق ذرات ریز معلق در هوا (Airborne Droplet Nuclei) که ساعت‌ها در فضا باقی می‌مانند.

طرح جامع مراقبت پرستاری در سل ریوی:

• ایزولاسیون هوایی (Airborne Precaution): بیمار باید در اتاق فشار منفی (Negative Pressure Room) بستری شود که هوا را به بیرون فیلتر می‌کند. درب اتاق باید همیشه بسته بماند.23
• حفاظت تنفسی: تمامی پرسنل و ملاقات‌کنندگان باید قبل از ورود به اتاق از ماسک فیلتردار N95 یا FFP2 استفاده کنند. ماسک جراحی معمولی جلوی باسیل سل را نمی‌گیرد. برای بیمار هنگام خروج از اتاق باید ماسک جراحی زده شود.25
• نمونه‌گیری خلط: پرستار باید به بیمار آموزش دهد که نمونه صبحگاهی (ناشتا) بهترین نمونه است. بیمار باید دهان را با آب بشوید، نفس‌های عمیق بکشد و با سرفه قوی، خلط (نه بزاق) را از عمق ریه خارج کند. سه نوبت نمونه‌گیری معمولاً انجام می‌شود.26
• درمان دارویی (DOTS): درمان سل طولانی‌مدت (حداقل ۶ ماه) و شامل چند دارو (ایزونیازید، ریفامپین، اتامبوتول، پیرازینامید) است. نقش پرستار در آموزش عوارض دارویی (مانند تغییر رنگ ادرار به نارنجی با ریفامپین یا سمیت کبدی) و اطمینان از مصرف منظم دارو بسیار حیاتی است.27

فصل پنجم: ویروس‌شناسی بالینی و خطرات شغلی

۵.۱. ویروس‌های منتقله از راه خون (Hepatitis B, C & HIV)

این ویروس‌ها مهم‌ترین تهدید شغلی برای پرستاران از طریق جراحات ناشی از سرسوزن (Needle Stick Injury) هستند.

هپاتیت B (HBV)

مقاومت: ویروس بسیار مقاومی است که تا ۷ روز روی سطوح خشک زنده می‌ماند. مسری‌تر از HIV است.

پیشگیری: واکسیناسیون هپاتیت B برای تمام دانشجویان پرستاری و کادر درمان اجباری است (سه دوز در ماه‌های ۰، ۱، ۶). پس از واکسیناسیون، تیتر آنتی‌بادی (Anti-HBs) باید چک شود تا از ایمنی (تیتر بالای ۱۰ mIU/mL) اطمینان حاصل گردد.29

هپاتیت C (HCV)

وضعیت: واکسن ندارد. پیشگیری متکی بر رعایت احتیاط‌های استاندارد و عدم استفاده مجدد از وسایل تزریقی است. امروزه درمان‌های دارویی قطعی برای آن وجود دارد.31

ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV)

انتقال: خون، تماس جنسی، مادر به جنین.

مراقبت پرستاری: بیماران HIV نیاز به ایزولاسیون خاصی ندارند مگر اینکه عفونت‌های فرصت‌طلب واگیردار (مانند سل) داشته باشند. رعایت احتیاط‌های استاندارد (استفاده از دستکش هنگام تماس با خون) کافی است. حمایت روانی و رازداری (Confidentiality) در این بیماران جزء اصول اخلاقی پرستاری است.32

۵.۲. مدیریت حوادث نیدل استیک (Needle Stick Protocols)

این پروتکل باید ملکه ذهن هر پرستاری باشد. اگر پرستاری با سوزن یا جسم تیز آلوده زخمی شد، باید فوراً اقدامات زیر را انجام دهد (بر اساس دستورالعمل وزارت بهداشت ایران):

• اقدام فوری: شستشوی محل زخم با آب و صابون فراوان. از فشار دادن شدید زخم برای خونریزی یا استفاده از وایتکس/بتادین خودداری کنید.34
• گزارش‌دهی: حادثه را بلافاصله به سوپروایزر کنترل عفونت یا پزشک اورژانس اطلاع دهید. ثبت حادثه برای پیگیری‌های قانونی و درمانی الزامی است.35
• ارزیابی خطر: آزمایش خون از فرد منبع (بیمار) و فرد مصدوم (پرستار) برای HBsAg, HCV Ab, HIV Ab درخواست می‌شود.
• پروفیلاکسی پس از مواجهه (PEP):
  • HIV: اگر منبع مثبت یا مشکوک قوی باشد، درمان دارویی ضدویروسی باید در کمتر از ۷۲ ساعت (ایده‌ال: کمتر از ۲ ساعت) شروع شود و به مدت ۲۸ ادامه یابد.36
  • هپاتیت B: اگر پرستار واکسینه نباشد یا تیتر آنتی‌بادی پایین باشد، تزریق ایمونوگلوبولین اختصاصی (HBIG) و واکسن ضروری است.38

فصل ششم: انگل‌شناسی و بیماری‌های بومی ایران

۶.۱. ژیاردیازیس (Giardiasis)

شایع‌ترین انگل روده‌ای در ایران که توسط تک‌یاخته تاژک‌دار Giardia lamblia ایجاد می‌شود.

• انتقال: دهانی-مدفوعی، آب آلوده، سبزیجات نشسته.
• علائم: اسهال چرب و بدبو (استئاتوره)، نفخ شکم، کاهش وزن.
• آموزش پرستاری: تأکید بر شستشوی دست‌ها، جوشاندن آب در طبیعت، شستشوی صحیح سبزیجات. درمان معمولاً با مترونیدازول است.39

۶.۲. مالاریا (Malaria)

بیماری انگلی خونی که توسط پلاسمودیوم ایجاد و توسط پشه آنوفل منتقل می‌شود. در استان‌های جنوب شرقی ایران (سیستان و بلوچستان، هرمزگان، جنوب کرمان) بومی است.

• علائم: حملات دوره‌ای تب و لرز شدید، تعریق، کم‌خونی.
• تشخیص: لام خون محیطی (اسمیر نازک و ضخیم) برای مشاهده انگل در گلبول‌های قرمز.
• مراقبت پرستاری: پایش دمای بدن، مدیریت تب، بررسی سطح هوشیاری (در مالاریای مغزی)، آموزش استفاده از پشه‌بند در مناطق بومی.41

۶.۳. لیشمانیوز (سالک)

بیماری پوستی بومی در بسیاری از مناطق ایران (اصفهان، مشهد، بم) که توسط انگل لیشمانیا و گزش پشه خاکی ایجاد می‌شود.

مراقبت: پانسمان تمیز زخم برای جلوگیری از انتشار آلودگی و عفونت ثانویه باکتریایی اهمیت دارد.44

فصل هفتم: اصول نمونه‌گیری و تفسیر آزمایشگاهی (Laboratory Procedures)

دقت تشخیص پزشک به کیفیت نمونه‌برداری پرستار وابسته است. نمونه نامناسب منجر به نتایج غلط و درمان اشتباه می‌شود.

۷.۱. کشت خون (Blood Culture)

برای تشخیص سپسیس (عفونت خون) انجام می‌شود.

• زمان: بهترین زمان هنگام تب و لرز بیمار و قبل از شروع آنتی‌بیوتیک است.46
• تعداد: استاندارد طلایی گرفتن ۲ تا ۳ ست کشت خون از رگ‌های مختلف با فاصله زمانی است (مثلاً دست چپ و راست).
• تکنیک استریل (حیاتی): پوست محل خونگیری باید با دقت و وسواس ضدعفونی شود. ابتدا الکل ۷۰٪ و سپس بتادین (یا کلرهگزیدین) به مدت ۳۰ ثانیه تا ۱ دقیقه روی پوست مالیده شود و باید صبر کرد تا خشک شود. لمس مجدد پوست پس از ضدعفونی ممنوع است.47
• حجم خون: حجم خون مهم‌ترین عامل در مثبت شدن کشت است. برای بزرگسالان ۱۰ تا ۲۰ سی‌سی و برای کودکان ۱ تا ۵ سی‌سی خون لازم است. حجم کم حساسیت تست را کاهش می‌دهد.48

۷.۲. کشت ادرار (Urine Culture)

• روش تمیز میان‌جریان (Clean-Catch Midstream): بیمار باید ناحیه تناسلی را تمیز کند. قسمت اول ادرار دور ریخته شود (چون حاوی باکتری‌های مجراست)، قسمت وسط در ظرف استریل جمع شود و قسمت آخر دور ریخته شود.
• نمونه از سوند: هرگز نباید از کیسه ادرار نمونه برداشت (چون ادرار مانده و آلوده است). باید از پورت مخصوص نمونه‌گیری روی لوله سوند، پس از ضدعفونی با الکل، با سرنگ استریل ادرار کشیده شود.49
• انتقال: نمونه ادرار باید ظرف ۱ تا ۲ ساعت کشت داده شود یا در یخچال (۴ درجه) نگهداری شود. ماندن ادرار در دمای اتاق باعث رشد باکتری‌های آلوده‌کننده و تفسیر غلط می‌شود.

فصل هشتم: کنترل عفونت‌های بیمارستانی (Nosocomial Infections)

عفونت‌های بیمارستانی (HAIs) عفونت‌هایی هستند که بیمار ۴۸ ساعت پس از بستری به آن‌ها مبتلا می‌شود. پرستاران نقش کلیدی در پیشگیری از چهار عفونت اصلی دارند:

• عفونت ادراری (CAUTI): مرتبط با سوند ادراری. (راهکار: تکنیک استریل، خروج سریع سوند).
• عفونت خون (CLABSI): مرتبط با کاتترهای ورید مرکزی (CV line). (راهکار: ضدعفونی هاب کاتتر با الکل قبل از هر تزریق، رعایت استریلیته هنگام تعبیه و پانسمان).
• پنومونی (VAP): مرتبط با ونتیلاتور. (راهکار: بالا نگه داشتن سر تخت ۳۰-۴۵ درجه، بهداشت دهان با کلرهگزیدین، ساکشن استریل).5
• عفونت محل جراحی (SSI): (راهکار: عدم استفاده از تیغ برای شیو کردن موها قبل عمل (استفاده از ماشین موزر)، پروفیلاکسی آنتی‌بیوتیک به موقع، تعویض پانسمان استریل).

جدول خلاصه احتیاط‌های ایزولاسیون

نتیجه‌گیری

میکروب‌شناسی برای پرستاران دانشی انتزاعی نیست، بلکه مجموعه‌ای از مهارت‌های حیاتی است که هر روز بر بالین بیمار به کار می‌آید. از شستن صحیح دست‌ها تا مدیریت یک بیمار مبتلا به سل مقاوم، دانش پرستار ضامن ایمنی بیمار و کیفیت مراقبت است. این درسنامه تلاش کرد تا با تلفیق مبانی علمی و دستورالعمل‌های اجرایی وزارت بهداشت ایران، راهنمایی جامع برای ورود مقتدرانه دانشجویان پرستاری به عرصه بالین فراهم آورد.